Co to jest zapalenie ucha środkowego?

Zapalenie ucha środkowego to stan zapalny, który rozwija się w jamie ucha środkowego, znajdującej się za błoną bębenkową. Najczęściej wywołują je wirusy lub bakterie. Często dochodzi do niego w następstwie niedawno przebytego przeziębienia lub problemu alergicznego, wskutek zaburzeń funkcji trąbki słuchowej (trąbki Eustachiusza), odpowiedzialnej za wentylację ucha środkowego.

Zapalenie może dotyczyć jednego ucha lub obu jednocześnie. U małych dzieci, których anatomiczny rozwój ucha środkowego nie jest w pełni zakończony, zakażenia występują częściej ze względu na różnice w budowie i funkcjonowaniu trąbki słuchowej. W szczególności:

  • U dzieci poniżej 5. roku życia,
  • U chłopców,
  • U niemowląt karmionych butelką,
  • U dzieci uczęszczających do żłobka/przedszkola,
  • U dzieci przebywających w przepełnionych pomieszczeniach o słabej wentylacji i narażonych na dym papierosowy,
  • Choć rzadziej, zapalenie ucha środkowego może też występować u nastolatków i osób dorosłych.
  • Najczęściej u dzieci obserwuje się zapalenia typu surowiczego / wysiękowego (serotympanum, otitis media z wysiękiem) oraz ostre zapalenie ucha środkowego (acute otitis media).

Surowicze zapalenie ucha środkowego (Serous Otitis Media, Otitis Media z wysiękiem)

Podstawowym czynnikiem prowadzącym do zaburzenia funkcji trąbki słuchowej, która w trakcie każdego przełykania na krótko się otwiera i reguluje ciśnienie w uchu środkowym, są m.in. infekcje wirusowe, reakcje alergiczne. W rezultacie ucho środkowe nie jest prawidłowo wentylowane i gromadzą się w nim wydzieliny; wchłaniane powietrze wytwarza ujemne ciśnienie, powodując napływ płynu z tkanek (tzw. surowicze zapalenie ucha – serous otitis). Gdy ujemne ciśnienie utrzymuje się długo, śluz gęstnieje i powstaje przewlekła postać wysiękowego zapalenia ucha (sekretoryjne otitis media).

Błona bębenkowa nie może prawidłowo drgać z powodu płynu zalegającego w uchu, co prowadzi do pogorszenia słuchu. Nawet niewielki niedosłuch może wywołać u dziecka różne zmiany w zachowaniu, a w przypadku utrwalenia się problemu doprowadzić do opóźnień w rozwoju mowy oraz zaburzeń funkcji poznawczych. Charakterystyczne objawy dziecka z niedosłuchem to:

  • Ustawianie telewizora na bardzo wysoką głośność lub siedzenie bardzo blisko ekranu,
  • Brak natychmiastowej reakcji na to, co się do niego mówi, lub całkowite ignorowanie wypowiedzi,
  • Spadek koncentracji na lekcjach i pogorszenie wyników w szkole. U dzieci uznawanych za „słabe w nauce” należy zawsze wykluczyć wysięk w uchu środkowym i ewentualny ubytek słuchu,
  • Z powodu problemów z prawidłowym słyszeniem niektórych spółgłosek, zwłaszcza „s” i „z”, mogą pojawić się wady wymowy.

PRZYCZYNY SUROWICZEGO ZAPALENIA UCHA ŚRODKOWEGO

Surowicze zapalenie ucha zwykle przebiega bezobjawowo i nie daje wyraźnych symptomów, takich jak gorączka, wymioty czy silny ból. Zwykle zostaje wykryte przy okazji badań z powodu przerostu migdałka gardłowego (tzw. „trzeciego migdałka”) albo w wyniku podejrzenia niedosłuchu.

Błona bębenkowa jest zmatowiała, pogrubiała i może być bardziej przekrwiona. Przy dłuższym czasie trwania choroby może dojść do wciągnięcia błony w obręb struktur ucha środkowego, ściemnienia jej zabarwienia, a także zrostów. Zazwyczaj obie strony są dotknięte, jednak w przypadku jednostronnego wysięku niedosłuch może pozostać niezauważony.

Z powodu zaburzeń w obrębie ośrodka równowagi, u chorych występować może pogorszenie koordynacji, trudności w uprawianiu sportu czy problemy z chodzeniem. W diagnostyce pomocne są pomiar ciśnienia w uchu środkowym, pomiar odruchów słuchowych oraz testy słuchu (u dzieci, które są w stanie współpracować). Stwierdza się niedosłuch przewodzeniowy (związany z wypełnieniem ucha płynem), jednak w rzadkich przypadkach może dojść także do uszkodzenia odbiorczego spowodowanego działaniem toksyn bakteryjnych na ślimak.

Leczenie nagromadzenia płynu w uchu środkowym

Leczenie farmakologiczne:

Na początku stosuje się antybiotyki. Dodatkowo używa się leków zmniejszających obrzęk błony śluzowej i rozrzedzających wydzielinę. U pacjentów z rozpoznaną alergią zaleca się terapię przeciwalergiczną. Skuteczne bywa żucie gumy oraz nadmuchiwanie balonów, ponieważ pobudza to pracę trąbki słuchowej. W tym celu istnieje urządzenie zwane „Otovent”, które pozwala dziecku dmuchać balon przez nos – taka czynność pomaga wyrównać ciśnienie w uchu środkowym.

U dzieci, u których serous otitis współwystępuje z częstymi nawrotami ostrego zapalenia ucha i które chodzą do żłobka lub przedszkola, wskazane może być miesięczne wstrzymanie uczęszczania do takiego skupiska. U niemowląt karmionych butelką zaleca się utrzymywanie ich w pozycji półsiedzącej w czasie karmienia.

Biorąc pod uwagę, że choroba częściej występuje w okresie jesienno-zimowym z uwagi na wzrost zachorowań wirusowych, można zmieniać strategię leczenia w zależności od pory roku. W okresie letnim skuteczność leczenia zachowawczego wzrasta, natomiast zimą – spada.

Gdy leczenie farmakologiczne przez 6–8 tygodni nie przynosi efektu, a ubytek słuchu przekracza 20–25 dB, rozważa się leczenie chirurgiczne. W przypadkach zaniku, wciągnięcia lub kieszonek w błonie bębenkowej, przy stwierdzonym uszkodzeniu słuchu typu odbiorczego (neuropatia) lub zaburzeniach równowagi, również decyduje się na operację.

Leczenie chirurgiczne:

Podczas operacji zakłada się do błony bębenkowej rurkę wentylacyjną (tzw. dren wentylacyjny, grommet). Zaraz po zabiegu dochodzi do poprawy słuchu. Jeśli u dziecka występuje przerost migdałka gardłowego lub problem z migdałkami podniebiennymi, także można je usunąć w ramach jednej procedury. Zabieg przeprowadza się w znieczuleniu ogólnym, a rurka pozostaje w błonie bębenkowej na ogół 8–12 miesięcy, po czym samoczynnie wypada lub jest usuwana przez lekarza (w przypadku drenu, który nie wypadnie po 15 miesiącach).

Zwykle nie ma potrzeby przeprowadzania kolejnej operacji w celu usunięcia drenów – często wystarczy wizyta w gabinecie laryngologicznym. Dzięki tym zabiegom większość pacjentów całkowicie zdrowieje, choć zdarzają się przypadki konieczności ponownego założenia rurek lub zastosowania tzw. drenów stałych (T-tube). U dzieci z nawracającymi epizodami serous otitis należy zbadać w kierunku alergii i przeanalizować funkcjonowanie układu immunologicznego.

Dzieci z rurkami w uszach mogą pływać w morzu lub oceanie, jeśli nie nurkują głębiej niż 1 metr i woda jest czysta. Natomiast podczas kąpieli w basenie, a także przy myciu włosów lub prysznicu z użyciem mydła, zaleca się zabezpieczenie uszu wacikami z wazeliną lub stosowanie zatyczek do uszu, by zapobiec przeniknięciu wody przez rurkę do ucha środkowego.

Od 2005 roku w Çorlu założyłem dreny wentylacyjne (grommet) u około 120 pacjentów i T-tube u 7 pacjentów. U tylko jednego pacjenta wystąpiło trwałe ubytki w błonie bębenkowej (po założeniu grommetu), u którego potem zdiagnozowano zespół nieruchomych rzęsek (mukowiscydoza).

U 7 pacjentów konieczne było ponowne założenie drenów z powodu utrzymującej się wysiękowej wydzieliny w uchu środkowym i związanych z tym zaburzeń słuchu. Nie wystąpiły jednak żadne poważne problemy ani powikłania.

Zalecam pacjentom z rurkami w uszach kontrolę w 3. i 10. dniu po zabiegu, a następnie co miesiąc w okresie pozostawania drenów w uchu. W tym czasie należy chronić uszy przed kontaktem z wodą. Dreny wentylacyjne, jak widać na zdjęciach, posiadają niewielkie otwory, które pozwalają na wyrównanie ciśnienia między uchem środkowym a uchem zewnętrznym.

Zdarza się, że nawet niewielka woskowina może zatkać otwór i uniemożliwić działanie rurki, dlatego tak istotne są comiesięczne kontrole u laryngologa oraz sprawdzanie słuchu za pomocą badania audiometrycznego.