Spis Treści
Co to są zapalenia ucha środkowego?
Zapalenia ucha środkowego to stany zapalne występujące w jamie ucha środkowego, znajdującej się za błoną bębenkową (Rysunek 1). Ciśnienie w niej jest zazwyczaj skierowane ujemnie, ponieważ powietrze w uchu środkowym jest wchłaniane przez śluzówkę. Przez trąbkę Eustachiusza, która łączy ucho środkowe z tylną częścią jamy nosowej, podczas przełykania ciśnienie w uchu środkowym jest równoważone z ciśnieniem otoczenia. Gdy ciśnienie po obu stronach błony bębenkowej jest wyrównane, błona bębenkowa staje się całkowicie elastyczna, co umożliwia najlepsze przenoszenie dźwięku.
Jednak gdy ciśnienie w uchu środkowym spada, pojawiają się problemy z przenoszeniem dźwięku. Zazwyczaj jest to wynikiem zaburzeń funkcji trąbki Eustachiusza, która łączy ucho środkowe z tylną częścią jamy nosowej.
Trąbka Eustachiusza nie tylko kontroluje ciśnienie w uchu środkowym, ale także umożliwia odpływ wydzielin z ucha środkowego. U małych dzieci trąbka Eustachiusza jest krótka i prosta, ale po ukończeniu około siódmego roku życia osiąga odpowiednią anatomie, aby prawidłowo funkcjonować.
Normalne słyszenie a zapalenia ucha środkowego
Dla prawidłowego słyszenia struktury ucha środkowego oraz błona bębenkowa muszą efektywnie przenosić dźwięki z przewodu słuchowego zewnętrznego do ucha wewnętrznego. Fale dźwiękowe przechodzą przez zewnętrzny przewód słuchowy, uderzają w elastyczną błonę bębenkową, która drga. Drgania te są przekazywane przez trzy małe kosteczki słuchowe w uchu środkowym: młoteczek, kowadełko i strzemiączko. W ten sposób drgania docierają do płynów w uchu wewnętrznym, gdzie są przekształcane w sygnały elektryczne przez komórki nerwowe i przekazywane do ośrodków słuchu w mózgu.
Co to jest zapalenie ucha środkowego?
Zapalenia ucha środkowego to stany zapalne, które rozwijają się w jamie ucha środkowego, znajdującej się za błoną bębenkową. Przyczyną zazwyczaj są wirusy lub bakterie. Często pojawiają się w wyniku niedawno przebytego przeziębienia lub problemu alergicznego, które prowadzą do zaburzenia funkcji trąbki Eustachiusza, odpowiedzialnej za wentylację ucha środkowego.
Zapalenie może dotyczyć jednego ucha lub obu jednocześnie. U małych dzieci, które nie ukończyły jeszcze pełnego rozwoju anatomicznego ucha środkowego, infekcje ucha są częstsze ze względu na różnice w funkcji i anatomii trąbki Eustachiusza. W szczególności:
- U dzieci poniżej 5. roku życia,
- U chłopców,
- U niemowląt karmionych butelką,
- U dzieci uczęszczających do żłobka,
- U dzieci przebywających w przepełnionych, słabo wentylowanych pomieszczeniach oraz narażonych na dym papierosowy,
- Choć rzadziej, zapalenia ucha środkowego mogą również występować u nastolatków i dorosłych. Najczęściej u dzieci obserwuje się zapalenia typu surowiczego / wysiękowego otitis media oraz ostre zapalenie ucha środkowego (acute otitis media).
Surowicze zapalenie ucha środkowego (Serous Otitis Media, Otitis Media z wysiękiem)
Podstawową przyczyną jest zaburzenie funkcji trąbki Eustachiusza, która podczas każdego przełykania na krótko się otwiera, aby regulować ciśnienie w uchu środkowym. Czynniki takie jak infekcje wirusowe czy reakcje alergiczne mogą zakłócić tę funkcję.
W wyniku tego ucho środkowe nie jest prawidłowo wentylowane, co prowadzi do gromadzenia się wydzielin w uchu i wchłaniania powietrza przez tkanki. To powoduje ujemne ciśnienie, które prowadzi do napływu płynu z tkanek (serous otitis). Długotrwałe ujemne ciśnienie sprawia, że wydzielina staje się bardziej gęsta, co może prowadzić do przewlekłej postaci zapalenia ucha środkowego (sekretoryjne otitis media).
Błona bębenkowa nie może prawidłowo drgać z powodu zalegającego płynu, co powoduje ubytek słuchu u dziecka.
Ten łagodny niedosłuch może prowadzić do różnych zmian w zachowaniu dziecka: chroniczny niedosłuch może spowodować opóźnienia w rozwoju umysłowym i mowy. Główne objawy u dzieci z niedosłuchem to:
- Ustawianie telewizora na bardzo wysoką głośność lub siedzenie bardzo blisko ekranu,
- Brak natychmiastowej reakcji na to, co się mówi, lub całkowite ignorowanie wypowiedzi,
- Spadek koncentracji na lekcjach i pogorszenie wyników w szkole. U dzieci uznawanych za „słabe w nauce” należy zawsze wykluczyć wysięk w uchu środkowym i ewentualny ubytek słuchu,
- Z powodu problemów z prawidłowym słyszeniem niektórych spółgłosek, zwłaszcza „s” i „z”, mogą pojawić się wady wymowy.
Przyczyny surowiczego otitis media
Surowicze otitis media jest cichą chorobą i zazwyczaj nie powoduje takich objawów jak gorączka, wymioty czy silny ból. Diagnoza często zostaje postawiona podczas badania z powodu problemów z zatokami lub podejrzenia niedosłuchu.
Błona bębenkowa jest matowa, pogrubiona i może mieć zwiększoną widoczność naczyń krwionośnych. W zależności od czasu trwania problemu, mogą wystąpić wcięcia, przywieranie do struktur ucha środkowego, zmiany koloru. W większości przypadków dotyczy obu uszu, jednak w przypadkach jednostronnego otitis media niedosłuch może pozostać niezauważony.
U tych pacjentów może wystąpić zaburzenie równowagi, co prowadzi do problemów z koordynacją, trudności w uprawianiu sportu czy chodzeniu. Aby pomóc w diagnozie, wykonuje się pomiar ciśnienia w uchu środkowym, ocenę odruchów słuchowych oraz testy słuchu u dzieci, które są w stanie współpracować. Ubytek słuchu jest typu przewodzeniowego. Rzadko dochodzi do ubytku słuchu typu nerwowego związanego z wydzielaniem toksyn przez mikroorganizmy w uchu środkowym.
Leczenie zapaleń ucha środkowego
Na początku stosuje się terapię antybiotykową. Dodatkowo używa się leków zmniejszających obrzęk śluzówki oraz rozrzedzających wydzielinę. U pacjentów z rozpoznaną alergią dodaje się terapię przeciwalergiczną. Żucie gumy i nadmuchiwanie balonów może pomóc w funkcjonowaniu trąbki Eustachiusza.
Szczególnie u dzieci z surowiczym otitis media, które mają częste nawroty ostrego zapalenia ucha i uczęszczają do żłobka, zaleca się ograniczenie kontaktu z takim środowiskiem na około miesiąc. U niemowląt karmionych butelką zaleca się, aby były karmione w półsiedzącej pozycji.
Zważywszy, że choroba często występuje w sezonie jesienno-zimowym ze względu na wzrost infekcji wirusowych, planowanie leczenia może być dostosowane do pory roku. Skuteczność terapii farmakologicznej jest wyższa przed okresem letnim, natomiast zimą jej efektywność może być niższa.
Jeśli po 6–8 tygodniach terapii wyniki są niesatysfakcjonujące, a ubytek słuchu przekracza 20-25 dB, zaleca się leczenie chirurgiczne. Jeśli występuje pogrubienie, zapadanie się błony bębenkowej, przywieranie lub ubytek słuchu typu nerwowego, lub pojawiają się zaburzenia równowagi, należy rozważyć leczenie chirurgiczne.
Leczenie chirurgiczne:
W przypadku chirurgicznego leczenia zapaleń ucha środkowego z obecnością perforacji błony bębenkowej, instaluje się rurkę wentylacyjną (tzw. grommet), co natychmiast poprawia słuch. Dodatkowo, jeśli obecne są powiększone migdałki lub obecne są przerośnięte migdałki gardłowe, mogą one zostać usunięte. Rurka wentylacyjna jest zakładana u dzieci w znieczuleniu ogólnym, pozostaje w błonie bębenkowej zazwyczaj na 6–12 miesięcy, po czym samoczynnie wypada lub jest usuwana przez lekarza (w przypadku rurki, która nie wypada po 15 miesiącach).
W większości przypadków nie ma potrzeby przeprowadzania kolejnej operacji w celu usunięcia rurki – często wystarczy wizyta u laryngologa. Dzięki temu leczeniu większość pacjentów całkowicie wraca do zdrowia, chociaż zdarzają się przypadki konieczności ponownego założenia rurki lub zastosowania rurki stałej (T-tube). U dzieci z nawracającymi epizodami surowiczego otitis media należy zbadać pod kątem alergii i ocenić funkcjonowanie układu immunologicznego.
Dzieci z rurkami w uszach mogą pływać w czystej wodzie morskiej lub oceanu, jeśli nie nurkują głębiej niż 1 metr i woda jest czysta. Jednak podczas kąpieli w basenie, a także podczas mycia włosów lub prysznica z użyciem mydła, zaleca się zabezpieczenie uszu wazeliną na wacikach lub odpowiednimi zatyczkami do uszu, aby zapobiec przedostawaniu się wody przez rurkę do ucha środkowego.